Programma ‘Hope & Despair’

Datum: 28 augustus 2012 door Admin

Zaterdag 25 augustus jl. heeft het Arcade Ensemble  ‘Hope & Despair’ uitgevoerd tegen de achtergrond van de World Press Photo Exhibiton 2012. Hieronder vindt u het gedetailleerde programma en de achtergronden van dit unieke concert dat plaatsvond in de Grote Kerk Naarden.

J.S.Bach (1685-1750)
Cantate BWV 82, Ich habe genug

Deze cantate van Bach bestaat uit drie solo-arias met recitatieven ertussen. De eerste aria heeft de tekst: Ich habe genug. Jesus wordt in de tempel gepresenteerd, en Simeon ziet met eigen ogen het bewijs dat er nog meer is dan het aardse, hij krijgt Jezus zelfs even in zijn armen. Het betekent voor hem dat verlossing van het lijden mogelijk is. In de muziek legt Bach verbinding tussen het aardse en het hemelse: de bassen en altviolen zijn het aardse, de violen spelen de midden stemmen: alles wat zich tussen hemel en aarde afspeelt en het hemelse wordt door de hobo gespeeld. In het recitatief zet Simeon de volgende stap: Hij wil van zijn aardse ketenen, van zijn lichaam, bevrijd worden, hij wou dat hij al kon sterven. Bereidheid om het eeuwige leven in te stappen.

De tweede aria is dan ook een wiegelied voor het ‘eeuwig slapen gaan’. (uitdrukking van A. Schweitzer) In het daarop volgende recitatief neemt hij afscheid van de wereld. Ook in de derde aria blijkt weer de bereidheid en overgave om het eeuwige leven in te stappen met de tekst: Ich freue mich auf meinem Tod.

H.I.F. von Biber (1644-1704)
Rozenkranssonate no. 10, Kruisigingssonate

H.I.F. von Biber was éen van de grootste vioolvirtuozen uit de 17e eeuw. Zijn composities zijn een hoogtepunt in de vioolliteratuur uit de baroktijd.

De vijftien rozenkrans sonates vormen een bijzondere bundel; ze hebben hun naam te danken aan de kopergravure die voorafgaand aan elke sonate staat afgebeeld en die een gebeurtenis uit het leven van Jezus Christus weergeeft. De sonate die gespeeld gaat worden is de tiende sonate: de kruisiging.
Voor welke gelegenheid Biber de rozenkranssonates schreef is niet bekend, wellicht om te spelen gedurende de rozenkrans, een gebedsritueel, waarbij er na tien gebeden gemediteerd werd over één van de geloofsgeheimen. De aartsbisschop van Salzburg, bij wie Biber in dienst was, ondersteunde in elk geval de Broederschap van de Rozenkrans.

Biber heeft de sonate geschreven voor scordatura viool: dat wil zeggen dat de snaren anders gestemd zijn dan gebruikelijk. Daardoor ontstaan nieuwe klankkleuren omdat er andere snaren en boventonen gaan meeresoneren. Biber is een meester in het toepassen van scordatura: in de rozenkrans sonates heeft hij voor bijna elke sonate een andere stemming van de viool, en hij zoekt dus de klank uit die specifiek bij het affect of karakter van die sonate past.

J.D. Zelenka (1679-1745)
Lamentationes Jeremiae no. 1 zum Gründonnerstag, zwv 53

Jan Dismas Zelenka was werkzaam als kapelmeister aan het hof van Dresden. Een hof waar kunst en cultuur onderdeel uit maakten van de dagelijkse pracht en praal. Een internationaal orkest bestaande uit beroemde musici als o.a. Pisendel en Quantz met een bezetting van 30 à 40 musici, een koor en een team van vocale solisten stond full time tot de beschikking van Zelenka. Hij componeerde opera’s, instrumentale muziek, gelegenheidsmuziek en religieuze muziek.

Het hof van Dresden was katholiek. Daarom gebruikte Zelenka teksten uit de Latijnse liturgie. De lamentaties schreef hij voor de paastijd op teksten uit de klaagzangen van Jeremiah. Jeremiah beweend de val van de zondige stad Jerusalem ca. 580 voor Christus. Er is sinds die tijd niet veel veranderd. Nog steeds vallen er steden, in momentopnamen vastgelegd en zichtbaar in deze tentoonstelling. Nu is Aleppo in Syrië het toneel van heftige strijd.

Al in de renaissance waren de lamentaties een geliefd onderwerp voor componisten. De teksten bestaan uit strofen die ieder met een letter van het Hebreeuwse alfabet beginnen. Als een miniatuur in een oud bijbels geschrift worden die letters uitgecomponeerd. Een klacht op één letter, gevolgd door de inhoud van de strofe. In Lamentatio 1 van Zelenka komen Aleph, Beth, Ghimel, Daleth en He voorbij.

Deze vijf strofen verhalen over de herinnering aan de stad Jerusalem, hoe mooi zij was; over het verlies van mannen, vrouwen en kinderen; over vrienden die vijanden zijn geworden; over zij die gevangen zij genomen en zij die op de vlucht zijn en tot slot roepen ensemble en solist iedereen op zich terug te wenden tot God. Laat de strijd varen en geef je over aan liefde.

G.F. Händel (1685-1759)
Trio Sonate, HWV 390, Op.2 no.5
Deel 1 en 2, Larghetto-Adagio en Allegro

Uit een blaastrio van Händel heeft het Arcade Ensemble twee delen gespeeld. Daarbij werd het  kistorgel vervangen door een klavecimbel. Dat deed het publiek waarschijnlijk al vermoeden dat het Arcade Ensemble in de afdeling hoop terecht was gekomen. Het eerst deel neigt al meteen in die richting. Het tweede deel is één lange boog. In veel muziek is onderweg een afsluiting te vinden waar het stuk net zo goed zou kunnen stoppen, een cadens heet dat. In het gespeelde deel is er nergens een volledige cadens. Eén lange lijn naar het einde toe zonder ophouden, bruisend van energie en leven, klaar om aan iets nieuws te beginnen. De crisis is voorbij en het leven bloeit.

G. Muffat (1653-1704)
Armonico Tributo, Sonate no. V in D
Deel 1 en 5, Grave en Passagaglia

Tenslotte heeft het Arcade Ensemble twee delen gespeeld uit een sonate van G. Muffat, uit Armonico Tributo. Ze zijn rond 1700 geschreven. Muffat is een meester in het verenigen van de Italiaanse en Franse stijl. In beide landen genoot hij een deel van zijn opleiding. Hij weet de Italiaanse contrasten en extremen prachtig te combineren met de elegantie en het dansante waar de Fransen zo goed in zijn.

Het eerste deel is een allemande en het laatste is een passacaglia: dat wil zeggen dat de baslijn voortdurend wordt herhaald en dat er steeds dezelfde opeenvolging van harmonieën klinkt.  Daarover heen klinken allemaal variaties met steeds weer andere karakters. De passacaglia begint alsof het altijd al bezig was en eindigt alsof het eeuwig voort kan duren.

Musici
De volgende musici van het Arcade Ensemble hebben de uitvoering van het concert ‘Hope & Despair’ tot een ware belevenis gemaakt:

Willem de Vries – Bassolist
Femke Huizinga CM, Enrique Gomez en Saron Houben – Viool 1
Judith Verona Martin, Marite Sainz Palacios, Marrie Mooij – Viool 2
Ivan Iliev, Ildiko Ludwig – Altviool
Anita Gluyas, Eduard Ninot Roig – Cello
Sanne Deprettere – Contrabas
Allison Smith (solo), Hanna Lindeijer – Hobo
Kim Stockx – Fagot
Liga Vilmane – Orgel en clavecimbel
Chris Pouw – Artistieke leiding